Жогорку Кеңеште архивдик материалдар жана робот-гид камтылган санариптик музей ачылды. КР ЖК алдындагы «Парламентаризмди жана демократияны өнүктүрүү борбору» мамлекеттик мекемесинин директору Наталья Никитенко Reporter.kg басылмасына анын түзүлүшү жана КР мыйзам чыгаруу органынын санариптешүүсү тууралуу айтып берди.

— Жогорку Кеңештин санариптик музейи тууралуу айтып берсеңиз. Анын өзгөчөлүгү эмнеде?

— Эң биринчиден, сиздерди Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин музейинде көргөнүмө кубанычтамын. Бүгүнкү күндө музейдин кыйла даражада санариптештирилгенин мен дүйнөлүк санариптешүү багыты жагынан гана эмес, өлкөбүздөгү парламенттин жана парламентаризмдин өнүгүүсү тууралуу тарыхый эс-тутумду сактоо жагынан да олуттуу алга жылуу деп эсептейм.

Биздин бүгүнкү күндөр бизге чейин жашап, иштеп кеткендер жана бүгүнкү күндө өлкөнүн өнүгүшүнө салым кошуп жаткандар тарабынан түптөлгөн нерселердин негизинде куралат. Ошондуктан парламенттин санариптик музейи — абдан кызыктуу демилге. Жогорку Кеңеш өлкөнүн жогорку өкүлчүлүктүү органы катары мындай музейге ээ болушу керек деп эсептейм.

Ал эки бөлүктөн турат. Чыгыш тарабында жайгашкан биринчи бөлүгү тарыхка, эс-тутумга жана мамлекеттүүлүктүн түптөлүшүнө арналган. Экспозиция кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башатын, курултайларды, советтик мезгилди камтыйт. Бул жерден абдан кызыктуу архивдик сүрөттөрдү көрүүгө болот.

Бүгүнкү күндө биздин көрүнүктүү мамлекеттик ишмерлерибиз, маданият жана илим өкүлдөрү добуш берип, шайлоолорго катышып жаткан көптөгөн сүрөттөр кеңири коомчулукка биринчи жолу дал ушул санариптик музейде сунушталууда. Келгендер үчүн бул абдан кызыктуу болот деп ойлойм.

— Сүрөттөр кантип тандалып алынды? Ачык булактарда жок, бирок Мамархивде бар материалдар колдонулдубу?

— Жогорку Кеңештин аппаратынын жумушчу тобу чоң жумуш аткарды. Ошондой эле өз фонддорунан бир катар уникалдуу сүрөттөрдү берген Мамлекеттик архивге ыраазычылык билдиргим келет.

Буга чейин мындай так максат коюлбаса керек. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн тарыхы жөнүндө баяндаган сүрөттөр абдан көп, бул тема боюнча илимий эмгектер да бар. Ал эми бул жерде сөз дал парламентаризм жөнүндө болуп жатат. Бул бир кыйла өзгөчө тема. Биз парламентаризмдин баштапкы кеңештерден жана курултайлардан советтик парламентке чейин, андан соң Кыргыз Республикасынын эгемендүүлүк мезгилине чейинки өнүгүү жолуна көз салгыбыз келген.

Бул абдан кызыктуу жол. Муну музейде концептуалдык жактан чагылдырып, өткөндөн бүгүнкүгө жана келечекке болгон өтүүнү камсыздай алдык деп ойлойбуз.

Музейдин экинчи бөлүгү толугу менен санариптик форматта. Ал буга чейин орун алган тарыхты гана каттабастан, келечекке багыт берип, музейдин потенциалын тынымсыз арттырууга шарт түзөт. Анткени санариптик мейкиндиктин чеги жокко эсе.

Бул жерде көптөгөн даректүү маалыматтар, видеолор, архивдик документтер сунушталган. Жогорку Кеңешке келген коноктор — мектеп окуучулары, студенттер, жаш муун — балким, мурда укпаган маалыматтары менен кызыгуу менен таанышып, ошону менен парламентаризмдин түптөлүш тарыхына аралашып жатышканын көрүп жатабыз. Мен муну өзүнчө эле сонун идея деп эсептейм.

— Санариптик музейди түзүүнүн демилгечиси ким?

— Буга чейин бул жерде чакан экспозиция түрүндөгү белгилүү бир көргөзмө фонду бар болчу, бирок өзүнүн концепциясы бар толук кандуу музей жок эле.

Жогорку Кеңештин төрагасы Марлен Абдрахманович бүгүнкү күндө абдан тездик менен жүрүп жаткан парламентти санариптештирүү ишин улантууну сунуштады. Бул документ жүгүртүүгө, депутаттардын жана аппараттын ишин уюштурууга, эң башкысы — коом менен өз ара байланышка тиешелүү. Парламент ачык, жеткиликтүү жана натыйжалуу болушу керек.

Төраганын ниети боюнча, санариптик музей ЖКны санариптештирүүнүн ушул масштабдуу процессинин логикалык уландысы болушу керек болчу.

Бул идеяны аппарат колдоого алды. Жумушчу топ түзүлүп, ага аппараттын кызматкерлеринен тышкары архивдин, Улуттук музейдин жана Улуттук илимдер академиясынын өкүлдөрү кирди. Алар музей фондун чогултуу жана кызыктуу концепцияны иштеп чыгуу үчүн чоң жумуштарды аткарышты.

Биздин жаш IT-адистерибизди өзүнчө белгилеп кетким келет. Бул музейдин ишинин өтө маанилүү бөлүгү.

Бизде өзгөчө гид — робот пайда болду. Ал экскурсияларды өткөрөт, жалпы маалымат берет жана адамдардын жүзүн тааныйт. Эң кубандырганы, бул робот ата мекендик жаш IT-адистерибиздин жана программалык камсыздоону иштеп чыгуучуларыбыздын күчү менен жасалган. Мен үчүн бул абдан маанилүү нерсе.

Санариптештирүү — сонун курал, бирок ага кандай мазмун салып жатканыбыз өтө маанилүү. Кыргызстандык жаш адистерибиз түзгөн робот — бул жаңы технологиялардын тездик менен өнүгүшү менен парламенттин өнүгүү концепциясынын жана парламентаризмдин түптөлүш тарыхынын айкалышы.

Робот меймандар менен учурашат, жүздөрдү тааныйт жана негизги жалпы маалыматтарды берет.

Санариптештирүү мүмкүнчүлүктөрү тынымсыз кеңейип жаткандыктан, келечекте ага жаңы кызыктуу функцияларды кошууга шарт түзүлөт деп ойлойм. Балким, ал биздин музейдин эң өзгөчө гидине айланат.

— Робот-гидди иштеп чыгуу канчага турду?

— Бул тууралуу ушул жерде турган иштеп чыгуучу өзү айтып бергени жакшы го дейм. Анын кантип жасалганын өз оозунан уккан туура болот. Бирок программалык камсыздоосу жана тетиктери — өзүбүздүкү. Бул ата мекендик өндүрүш.

Мен муну сыймыктануу үчүн себеп жана ошол эле учурда өлкөбүздүн атын чыгарган жаш, абдан таланттуу IT-адистерди колдоо деп эсептейм. Жигиттер муну өз күчтөрү менен жасашты.

— Азыркы музейдин ордунда мурда эмне бар эле?

— Бул жерде абдан маанилүү жагдай бар: имарат өзү архитектуралык эстелик болуп саналат. Анын архитектуралык концепциясы бузулбаганын байкоого болот. Бул дагы өлкөбүздүн тарыхына жана архитектуралык эстеликтин өзүнө болгон урмат-сый.

Мурда бул жерде айрым экспонаттар жана парламенттик делегациялар тарабынан төрагаларга берилген белектер сакталчу. Азыр белектердин экспозициясы кыйла кеңейтилди.

Сүрөттөр да бар болчу, бирок азыр үч негизги блок боюнча так мезгилдештирүү пайда болду: кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башаты, советтик мезгил жана көз карандысыздык.

— Сунушталган белектердин ичинен кайсынысын эң өзгөчө же баалуу деп атоого болот?

— Кайсы бир өлкөнү же белгилүү бир белекти бөлүп көрсөтүү дипломатиялык жактан туура эмес болуп калат деп ойлойм. Алардын ар биринин өзүнүн баалуулугу бар, анткени алар парламентке берилген жана эл аралык байланыштарды чыңдоого багытталган.

Бул жерде биздин өнөктөш өлкөлөрдөн, коңшу мамлекеттерден, ЕАЭБ өлкөлөрүнөн берилген көптөгөн белектер бар. Алыскы чет өлкөлөрдөн, анын ичинде Европа Биримдигинин өлкөлөрүнөн жана АКШдан берилген белектер да бар.

Парламенттик байланыштар кеңейип жаткандыктан, экспозиция дагы толуктала берери анык. Дээрлик ар бир делегация фондго кандайдыр бир белектерди тапшырат жана эми аларды келген коноктор көрө алышат.

Бул жерде Орусия Федерациясынан, Кытай Эл Республикасынан жана башка бир катар өлкөлөрдөн кызыктуу белектер бар. Бирок мен кайсы бир конкреттүү экспонатты бөлүп көрсөтпөйт элем, анткени бул белектердин баалуулугу алардын баасында же жасалгаланышында эмес, эң биринчи кезекте өлкөлөр ортосунда түзүлгөн байланыштар менен мамилелерде жатат.

— Парламентке санариптештирүү эмне үчүн керек? Ал кимге зарыл жана кандай иштеши керек?

— Санариптештирүү — бул объективдүү жана буга чейин эле кутулгус чындыкка айланган дүйнөлүк тенденция. Анын милдети — ар бир адамдын жашоо сапатын жакшыртуу.

Түздөн-түз Жогорку Кеңеш жөнүндө айта турган болсок, санариптештирүү, менин оюмча, биринчи кезекте жарандардын ыңгайлуулугуна кызмат кылышы керек. Парламент барган сайын ачык, жеткиликтүү, натыйжалуу, ыкчам жана түшүнүктүү болушу зарыл.

Бул мыйзам чыгаруу бийлиги жана өлкөнүн жогорку өкүлчүлүктүү органы болгондуктан, парламент жарандар үчүн ыңгайлуу болушу шарт. Ал эми ЖКны санариптештирүү иш жүзүндө ушул максатка кызмат кылат.

Мисалы, биздин санариптик музейде «е-Кеңеш» системасы көрсөтүлгөн. Бул депутаттардын, аппараттын жана ЖК комитеттеринин маалыматтарды тез жана ыкчам алмашуусуна шарт түзгөн натыйжалуу санариптик платформа.

Бүгүн мыйзам чыгаруу цикли санариптик форматта өтүүдө. Бул ыңгайлуу, натыйжалуулукту, ачык-айкындуулукту жана иштин ылдамдыгын жогорулатат, ошондой эле ката кетирүү ыктымалдыгын азайтат.

Санариптештирүүнүн аркасында комитеттердин онлайн жыйындарын өткөрүү мүмкүнчүлүгү да пайда болду. Бирок бул депутаттар жөн гана виртуалдуу түрдө катышып жатат дегенди билдирбейт.

Сөз алардын жарандар, шайлоочулар жана аймактардагы мамлекеттик органдар менен ар дайым байланышта болуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгону жөнүндө жүрүп жатат. Бул транспорттук чыгымдарды азайтат жана чечимдерди ыкчам жана натыйжалуу кабыл алууга мүмкүндүк берет.

— Демек, айрым маселелерди чечүү үчүн аймактарга сөзсүз эле баруунун кажети жок, мисалы, айыл өкмөтүн жыйынга онлайн кошсо болот турбайбы?

— Ооба. Бүгүнкү күндө өлкө боюнча масштабдуу санариптештирүү жүрүп жатат. Аткаруу бийлиги, мамлекеттик органдардын жер-жерлердеги өкүлчүлүктөрү, жергиликтүү башкаруу жана өз алдынча башкаруу органдары да санариптешүүдө.

Бул бийлик бутактарынын ортосундагы өз ара байланыштын натыйжалуулугун жогорулатууга, комитеттердин жыйындарына кошулууга жана ар кандай маселелерди, анын ичинде жарандардын кайрылууларын кароого шарт түзөт.

— Жарандар бүгүнкү күндө Жогорку Кеңешке кантип кайрылуу жолдой алышат?

— Жарандарда бир нече мүмкүнчүлүк бар. Жогорку Кеңештин сайты аркылуу «Каттар» бөлүмү менен кайрылуу жөнөтүүгө болот. Ошондой эле «Түндүк» тиркемеси аркылуу кайрылса болот. Бул абдан ыңгайлуу. Бүгүнкү күндө жарандардын басымдуу бөлүгү «Түндүктө» катталган.

Мамлекеттик кызматтардын жана кайрылуу мүмкүнчүлүктөрүнүн тизмеси кыйла кеңири. Жогорку Кеңеш өз сайты аркылуу кандай кабыл алса, тиркеме аркылуу да жарандардын кайрылууларын ошондой эле кабыл алат. Башкача айтканда, жарандар үчүн мүмкүнчүлүктөр олуттуу кеңейди.

Мындан тышкары, маалымат алмашуу ылдамдыгы жана парламенттеги ички процесстер тездеди. Бирок бул дагы чек эмес. Санариптештирүүнүн башталышы бар, бирок аягы жок.

Бүгүн парламенттин алдында чоң жана дымактуу милдеттер турат, анын ичинде анын ишине жасалма интеллектти киргизүү да бар. Бул дүйнөлүк глобалдык тренд. Ар кайсы өлкөлөрдүн өкмөттөрү менен парламенттери этикалык ченемдер менен чектерди, ошондой эле жасалма интеллектти колдонуу мүмкүнчүлүктөрүн олуттуу талкуулап жатышат.

Парламентти санариптештирүүнүн жана учурда түзүлүп жаткан, жакынкы арада сунуштала турган Жогорку Кеңешти өнүктүрүү стратегиясынын алкагында дал ушул «санарипке» байланышкан долбоорлордун чоң блогу каралган.

Ошол эле учурда процесс өзү эмес, натыйжа маанилүү. Жарандар үчүн бүгүнкү күндө парламенттин канчалык натыйжалуу иштеп жатканы жана анын жыйынтыгы маанилүү. Ал эми санариптештирүү — буга жетүүгө жардам берген курал гана. Жасалма интеллект боюнча да ушундай эле.

— Санариптештирүүдө жана электрондук кайрылууларды колдонууда дезинформация жана маалыматтардын коопсуздугу боюнча кооптонуулар пайда болот. Система мындай тобокелдиктерден кантип корголгон?

— Киберкоопсуздук маселелери — санариптештирүүнүн ажырагыс бөлүгү, ошондуктан алардын үстүндө бүтүндөй ведомстволор иштеп жатат. Киберкоопсуздук системалары парламентте да, Министрлер Кабинетинде да бар. Алар анын ичинде жеке маалыматтарды коргоого багытталган.

Бул да глобалдык тренд. Алдамчылык жана хакердик чабуул тобокелдиктерин эч ким жокко чыгарбайт. Бирок бүгүнкү күндө биздин санариптик системабыз кыйла олуттуу туруктуулукту жана маалыматтарды коргоо жөндөмүн көрсөттү.

Учурдагы тобокелдиктерге карабастан, парламенттин санариптешүү процессине катышуу бөлүгүндөгү маалыматтарды коргоо системасы бир топ жогорку натыйжалуулукту көрсөтүүдө. Ошондуктан бүгүнкү күндө мен жарандардын мындай кооптонууларына кошулбайт элем.

Бирок бул тынымсыз жүрүүчү процесс. Киберкоопсуздук үзгүлтүксүз иштөөнү жана коргонуу мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүүнү талап кылат. Бул да санариптештирүүнүн ажырагыс бөлүгү.

— Эгер жаран электрондук кызматтар аркылуу такталбаган маалыматты, мисалы, акимге же мэрге арыз жөнөтүп жиберсечи? Мындай учурда эмне кылуу керек?

— Бул көрүнүш дүйнө жаралгандан бери келе жатат. Адамдар ар кандай себептер менен нааразы болуп, кайрылуу жазууга жакын болушат. Бул санариптештирүүгө чейин деле ошондой болчу.

Бирок бүгүн белгилүү механизмдер бар. Анонимдүү кайрылуулар мамлекеттик органдар тарабынан каралбайт. «Түндүк» системасы адамдын системага киргенин (өздүгү такталганын) шарттайт, ошондуктан жеке маалыматтар кимге таандык экени түшүнүктүү болот.

Эгерде адам билип туруп жалган маалымат берсе, биринчиден, мыйзам чегинде жоопкерчилик каралган, экинчиден, анын авторун табуу оңой эле. Бүгүнкү күндө дээрлик бардык нерсе санариптик из калтырат.

Ошондуктан адамдар, эреже катары, так жана текшерилген маалыматтар менен кайрылышат. Санариптик чөйрөдө толугу менен жалган маалымат таркатуу абдан татаал. Мындай учурлар болуп турат, бирок сейрек кездешет, анткени коопсуздук системалары да тынымсыз өркүндөтүлүп жатат. Бул бүтпөс күрөш.

Эльвира Сатыбекова

Анара Мамытова

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар, эксклюзив

Теги: Жогорку Кенеш, Кыргызстан, музей, цифровизация