Казакстандын Түркстан шаарында Түрк мамлекеттер уюмунун (ТМУ) бейформал саммити өттү. Кыргызстан, Казакстан, Өзбекстан, Азербайжан жана Түркиянын лидерлеринин жолугушуусунда маданият же тарыхтын салттуу маселелери эмес, абдан прагматикалык нерселер — жасалма интеллектти (ЖИ) өнүктүрүү жана тоталдык санариптештирүү талкууланды. ТМУ геоэкономикалык блокко айланып баратабы, Эрдоганга түрк өлкөлөрүнүн нейротүйүндөрүн көзөмөлдөөнүн эмне кереги бар жана мындай кырдаалда Кыргызстан кандай аракет кылышы керек? Бул жагдайды Reporter.kg үчүн Ж. Баласагын атындагы КУУнун Юридикалык институтунун директорунун кеңешчиси, аскердик эксперт Мурат Бейшенов талдап берди.

ЖИ тузак катары: Кыргызстан эмне үчүн сак болушу керек?

Өткөн саммиттин күн тартиби — жасалма интеллект жана санариптик өнүгүү — абдан заманбап жана кызыктуу угулат. Бирок, Мурат Бейшеновдун пикиринде, бул инновациялардын артында Түркиянын кылдат геосаясий эсеби жатат. Эксперт расмий Бишкекти кыраакы болууга чакырат.

«Түркия ар дайым бардыгын өз көзөмөлүнө алууну каалайт. Жасалма интеллект жана санариптештирүү — бул өтө куу тема. ЖИ деген эмне? Бул маалыматтарды толук көзөмөлдөө. Биз, Борбордук Азиянын башка мамлекеттериндей эле, өтө этияттык менен аракет кылышыбыз керек. Эгерде биз дароо жана толугу менен ЖИ аркылуу башкарылуучу бирдиктүү тутумдарга өтсөк, анда өзүбүздүн иденттүүлүгүбүздү жана стратегиялык коопсуздугубузду жоготуп алуу коркунучу бар. Биз — ачык мамлекетпиз, бирок жалпынын кароосуна алып чыгууга болбогон нерселер бар. Декларацияларга кол коюуга болот, бирок санариптик суверенитетти берүүгө болбойт», — деп эскертет Бейшенов.

Ал Кыргызстанга тең салмактуулукту сактоону: ТМУ алкагында өнөктөштүктү өнүктүрүүнү, Түркия же Азербайжан менен мамилени бузбоону, бирок ошол эле учурда ЕАЭБ, ШКУ жана ЖККУнун алдындагы өз милдеттенмелерин так эстен чыгарбоону сунуштайт.

«Улуу Туран» кыялы

Анкаранын Борбордук Азиядагы жигердүүлүгүн эксперт Түркиянын президентинин жеке жана геосаясий амбициялары менен түшүндүрөт. Бейшеновдун айтымында, Эрдоган ТМУну өзүнүн башкы геосаясий платформасы катары колдонууда.

«Ар бир адамдын кыялы бар: эгер Трамп Нобель сыйлыгын кыялданса, Эрдоган “Улуу Туранды” уктаса түшүндө, ойгонсо өңүндө көрөт. Ал бул идеяны 10 жылдан ашык убакыттан бери алга сүрөп келет. Өлкөлөр эбак эле ЖККУ, ШКУ жана ЕАЭБге мүчө болгон Евразияга Түркиянын кирип келиши өтө кыйын. Ошондуктан ТМУ — бул жерден өз ордун табуу үчүн курал болуп саналат», — деп түшүндүрөт саясат таануучу.

Эксперт түрк лидеринин алдын ала айтууга болбогон саясатын эске салат: ал Иран же Сирия маселелери боюнча АКШны, Израилди же НАТОну кескин сынга алышы мүмкүн, бирок эртеси эле эч нерсе болбогондой Түндүк Атлантикалык альянстын саммитине катыша берет. Түркия мындан ары да Борбордук Азияны өзүнө тыгыз байлоо жана бул жерде өзүнүн геосаясий кызыкчылыктарын алга жылдыруу үчүн бардыгын жасайт.

Бишкек жана Ташкент: Баткен коогалаңынан бекем достукка чейин

Мурат Бейшенов саммиттин алкагында Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров менен Өзбекстандын лидери Шавкат Мирзиёевдин эки тараптуу жолугушуусуна өзгөчө көңүл бурду. Бүгүнкү күндө эки өлкөнүн мамилеси чыныгы ренессансты (кайра жаралууну) баштан кечирүүдө.

«Эгерде 1999–2000-жылдарды, Баткен окуяларын эстей турган болсок, азыркы кырдаалды ага салыштырууга да болбойт. Бүгүн бизде болуп көрбөгөндөй достук жана өнөктөштүк мамилелер өкүм сүрүүдө. Биздин биргелешкен инфратүзүмдүк долбоорлорубуз бар, алардын эң негизгиси — “Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан” темир жолу. Ташкент бул маселеде бизге каржылык жана техникалык жактан жардам берүүгө даяр. Сууну пайдалануу маселелери жана Ооганстандагы кырдаал боюнча биздин көз караштарыбыз дал келет», — деп белгилейт эксперт.

Бейшенов ошондой эле Өзбекстан биринчилерден болуп Кыргызстандын БУУнун Коопсуздук кеңешинин туруктуу эмес мүчөсү макамын алуу боюнча (июнь айында карала турган) билдирмесин колдогонун эске салды. Өзбекстандын дүркүрөп өскөн экономикалык жана өнөр жайлык өсүшүнүн фонунда, өз ара пайдалуу жана тынчтыкта чогуу жашоо азыр эки республика үчүн тең өтө зарыл.

Борбордук Азиянын келечеги: Чет жака эмес, борборго айлануу

Эксперт чыгарган негизги тыянак: Борбордук Азия өлкөлөрү державалардын оюн талаасы болууну токтотуп, өзүнүн жеке геосаясий уюлун кура баштоого мезгил жетти.

«Акыркы 2-3 жылда Борбордук Азия өзүнүн өзгөчө иденттүүлүгүнө ээ болууда. АКШдагы жакында өткөн “С5+1” саммитин эстесеңиз: биздин аймак жөн гана кызыгууну жаратпастан, биз менен эсептеше башташты», — дейт Бейшенов.

Эксперт БА өлкөлөрүнүн ортосунда дагы деле карама-каршылыктар, чечилбеген чек ара маселелери жана атаандаштык духу бар экенин моюнга алат. Бирок ал чыр-чатактар аймакка от жагып, аны алсыратууну каалаган тышкы оюнчуларга гана пайдалуу экенине ишенет.

«Биз өзүбүз өнүгүп, Евразиянын борборуна айланышыбыз керек. Бул үчүн мүмкүнчүлүктөр бар, аймактын калкы тез өсүүдө, Орусия жана Кытай менен нормалдуу мамилелер курулуп жатат. Бизди жалпы түрк маданияты бириктирип турат. Эгерде Борбордук Азия өлкөлөрү кол кармашып, коопсуздук маселелерин чечсе, анда экономиканы да көтөрөбүз. Бириккенде гана биз чет жака болуудан калып, дүйнөлүк негизги акторлор (оюнчулар) эсептеше турган кубаттуу геосаясий векторго айланабыз», — деп жыйынтыктады Мурат Бейшенов.